De protestantse begraafplaats van Feriçe: een rustige Europese begraafplaats in het hart van Istanbul

De protestantse begraafplaats Feriköy is een bijzondere plek in Istanbul, waar onder de schaduw van cipressen en oude platanen Britse diplomaten, Pruisische musici, Zwitserse brouwers, Amerikaanse missionarissen en Duitse wetenschappers zij aan zij rusten. De officiële Latijnse naam is Evangelicorum Commune Coemeterium, 'Algemeen Evangelisch Begraafplaats'. Het ligt in de wijk Feriköy in het district Şişli, ongeveer drie kilometer ten noorden van het Taksimplein, en is officieel lid van de Vereniging van Belangrijke Begraafplaatsen in Europa (ASCE). De protestantse begraafplaats van Feriköy ontvangt bezoekers sinds 1859 en vormt een soort openluchtmuseum van grafbeeldhouwkunst: hier zijn monumenten verzameld uit de 17e eeuw tot nu, en in totaal rusten er ongeveer vijfduizend mensen op deze grond.

Geschiedenis en oorsprong van de protestantse begraafplaats Feriköy

De geschiedenis van deze plek begint lang voordat de eerste kist naar Feriköy werd gebracht. Tot het midden van de 19e eeuw werden alle Europeanen in Constantinopel begraven op een uitgestrekte begraafplaats achter Pera, die de romantische naam Grand Champs des Morts – 'Grote Velden van de Doden' – kreeg. Deze 'stad van de doden' strekte zich uit vanaf het huidige Taksimplein in noordelijke richting en was zo bekend in Europa dat het hervormers van het begraafplaatswezen van Parijs tot Wenen inspireerde. De Frankische, dat wil zeggen West-Europese, sectie had de meest herkenbare sfeer: cipressen, marmeren stèles met Latijnse inscripties, kruisen van verschillende geloofsrichtingen.

Maar de snelle groei van Istanbul werkte in het nadeel van de oude begraafplaats. Tussen 1840 en 1910 veranderde het gebied tussen Taksim en Şişli van open velden en tuinen in een dichtbebouwde woonwijk. De 'Grote Velden van de Doden' kwamen precies in de weg te staan van de uitdijende stad. Al in 1842 beschreef de Amerikaanse missionaris William Goodell met bitterheid hoe hij het lichaam van zijn negenjarige zoon Constantine Washington, die aan buiktyfus was overleden, moest overbrengen: "Het graf was diep gegraven en de kist was nog maar net droog. Alles was stil en vredig… Vaarwel, geliefd kind!”.

In 1857 schonk de Ottomaanse regering, op bevel van sultan Abdul-Mejid I, grond in Feriköy aan de leidende protestantse mogendheden van die tijd: Groot-Brittannië, Pruisen, de VS, Nederland, Zweden, Noorwegen, Denemarken, de Hanzesteden en het Groothertogdom Oldenburg. De eerste begrafenis vond plaats in november 1858, en de begraafplaats werd begin 1859 officieel geopend. In juli 1863 werden de stoffelijke resten van meer dan een dozijn Amerikanen, waaronder de kleine Constantine Goodell, uit de oude Franse sectie opgegraven en samen met hun grafstenen overgebracht naar Feriköy. De voormalige "Grote Velden van de Doden" werden omgevormd tot een openbaar park – in 1869 werd hier de Taksim-tuin geopend, op de plek waar zich vandaag het gelijknamige plein bevindt.

Architectuur en bezienswaardigheden

Op het eerste gezicht lijkt de protestantse begraafplaats van Feriköy een rustig, groen plein achter een hoge stenen muur. Maar zodra je door de hoofdingang loopt, kom je in een ruimte terecht waar elke meter een apart verhaal vertelt. Het terrein is aangelegd naar West-Europees voorbeeld uit het midden van de 19e eeuw: vlakke grindpaden, keurige percelen, lage hagen van buxus en laurier. Cipressen en platanen zorgen zelfs op een augustusmiddag voor dichte schaduw, terwijl bloeiende seringen, blauweregen en rozen de plechtigheid van het witte marmer verzachten.

Monument Row: een parade van grafbeeldhouwwerken

De belangrijkste bezienswaardigheid is de oostelijke muur, waarlangs de zogenaamde Monument Row, de 'Monumentenlaan', zich uitstrekt. Hier zijn op verschillende tijdstippen de meest sprekende grafstenen van de oude Frankische begraafplaats naartoe gebracht en in een rij geplaatst, als waren het tentoonstellingsstukken in een openluchtmuseum. Hier zijn barokke cartouches uit de 17e eeuw, classicistische urnen, gotische spitsbogen, engelen in romantische stijl en bescheiden modernistische stèles uit de 20e eeuw te zien. Voor de Russischsprekende reiziger doet dit denken aan een wandeling over de Smolensk-Lutherse of de Volkov-begraafplaats in Sint-Petersburg: dezelfde stilte, hetzelfde fijne grind onder de voeten, dezelfde mix van Europese familienamen en de oosterse hemel boven het hoofd.

Armeense protestantse sectie

In de zuidwestelijke hoek bevindt zich een aparte sectie voor Armeense protestanten. Deze wordt van het hoofdgedeelte gescheiden door een lage muur — ooit was dit onderscheid van fundamenteel belang: Armeniërs werden beschouwd als onderdanen van het Ottomaanse Rijk en het zou een overtreding van de regels van het rijk zijn geweest om hen samen met buitenlanders te begraven. Tegenwoordig wordt dit onderscheid in stand gehouden als onderdeel van de historische herinnering. In deze sectie staan ook grafstenen van Grieken, Arabieren, Assyriërs en de Turkse protestanten zelf, waaronder voormalige moslims die het christendom hebben aangenomen. De grafschriften zijn in een tiental talen gegraveerd: Armeens, Grieks, Arabisch, Syrisch, Engels, Duits en Ottomaans-Turks met Arabische letters.

Oorlogsmonument van het Gemenebest

In het centrale deel bevindt zich één oorlogsgraf van het Gemenebest: hier ligt een officier van de Britse inlichtingendienst begraven, die in 1945, in de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog, omkwam. De witte standaardgedenkplaat met een kruis en een inscriptie, typisch voor alle begraafplaatsen van de Commonwealth War Graves Commission, valt op tegen de achtergrond van de diverse particuliere monumenten.

Stijlen van de monumenten – van barok tot modernisme

Op de begraafplaats zijn vrijwel alle stromingen van de Europese monumentale architectuur uit de moderne tijd vertegenwoordigd. Familiekapellen en mausolea in neogotische stijl staan naast sobere kruisen op lage sokkels. Er zijn levensgrote engelenbeelden, huilende muzen, geopende marmeren boeken met grafschriften en symbolische zuilen die in het midden zijn afgebroken – een in de 19e eeuw populair teken van vroegtijdige dood. De grafstenen van de Levantijnse families — de Beaumonts, de Fruchtermans, de Langs — die een enorme rol speelden in het zakelijke en culturele leven van Istanbul in de 19e en 20e eeuw, zijn zeker een bezoek waard. Veel grafschriften zijn opgesteld in de vorm van korte gedichten of bijbelcitaten; er zijn inscripties in zeven tot acht talen naast elkaar op één plaat te vinden — Engels, Duits, Nederlands, Frans, Zweeds, Hongaars, Latijn en Grieks.

Initiatief voor het behoud en het nieuwe leven van de begraafplaats

In 2018 richtten lokale bewoners en nakomelingen van de begravenen het Feriköy Protestant Cemetery Initiative op – een vrijwilligersorganisatie voor het behoud van de begraafplaats als herdenkingsplaats, historisch landschap en stedelijke groene zone. In 2021 hebben de besturen van zeven consulaten-generaal het Initiatief officieel als partner erkend. Sindsdien worden er rondleidingen georganiseerd, worden grafstenen gerestaureerd en wordt er een nieuwsbrief uitgegeven met verhalen over individuele graven. Voor de reiziger betekent dit dat het terrein niet alleen 'overdag open' is, maar ook leeft: er zijn bordjes met QR-codes, tuinmannen verzorgen de hagen en op weekdagen kun je zelfs een korte groepswandeling maken met een vrijwilliger-historicus.

Interessante feiten en legendes

• Hier ligt Franz Karl Beaumonty (1857–1903) begraven, een Zwitserse brouwer die aan de basis stond van de moderne Turkse bierindustrie. Zijn achternaam komt terug in de naam van de wijk Beaumonty en het gelijknamige biermerk, dat bekend is bij velen die door Beyoğlu hebben gewandeld.
• Tussen de graven bevindt zich het grafmonument van Paul Lange (1857–1919), een Pruisische musicus en de laatste hofkapelmeester van het Ottomaanse Rijk. Hij leidde bijna veertig jaar lang orkesten en koren in Istanbul en dirigeerde volgens herinneringen van tijdgenoten zelfs tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen er zowel Duitse als Turkse officieren in de zaal zaten.
• Op de begraafplaats rust Betty Karp (1895–1974) – medewerkster van de Amerikaanse ambassade en spionne – en de Britse historicus Norman Stone (1941–2019), bekend om zijn boeken over de geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog en Oost-Europa, die vele jaren lesgaf aan de Bilkent-universiteit in Istanbul.
• Hier ligt ook Elias Riggs (1810–1901) begraven, een Amerikaanse missionaris en taalkundige die werkte aan de vertaling van de Bijbel in het Bulgaars en Armeens — zijn werken worden tot op de dag van vandaag gebruikt in de eredienst.
• Een van de meest ontroerende verhalen is verbonden met de naam van Constantine Washington Goodell: de jongen werd twee keer begraven en één keer overgebracht, en juist zijn herbegrafenis in 1863 wordt beschouwd als het symbolische begin van een nieuw leven voor de begraafplaats — de verhuizing van de oude Europese herinnering naar een nieuwe plek.
• Onder de begravenen bevinden zich Ernest Mambury (1878–1953), een Zwitserse Byzantijnse historicus, auteur van de klassieke reisgids "Constantinople: Guide Touristique", evenals Hilary Sumner-Boyd en John Freely, co-auteurs van het beroemde "Strolling through Istanbul" — zonder overdrijving de meest geciteerde stadsgids in het Engels.

Hoe kom je er

De protestantse begraafplaats Feriköy ligt in de wijk Şişli, ongeveer 3 kilometer ten noorden van het Taksimplein. De handigste manier is met metrolijn M2 (groene lijn). Je moet vanuit Yenikapı of Taksim naar het station Osmanbey of Şişli-Mecidiyeköy reizen, uitgang via de wijk Feriköy. Vanaf beide stations is het 10-15 minuten lopen naar de poort van de begraafplaats door de straten van de woonwijk; u kunt de navigatie gebruiken met de coördinaten 41.0539, 28.9839. De route vanaf de metro loopt langs de Feriğöi-bazaar en enkele Levantijnse huurhuizen uit het einde van de 19e eeuw – de route zelf wordt al een deel van de wandeling.

Vanaf de luchthaven van Istanbul (IST) is het het handigst om met metro M11 naar station Kağıthane te reizen, daar over te stappen op M7 en verder naar Mecidiyeköy – in totaal ongeveer een uur met een koffer. Vanaf de luchthaven Sabiha Gökçen (SAW) is het sneller om met de Havabus-bus naar Taksim te gaan en van daaruit één of twee haltes met metro M2. Als u met de taxi gaat, zeg dan tegen de chauffeur “Feriköy Protestan Mezarlığı” of “Şişli Protestan Mezarlığı” – Turkse taxichauffeurs kennen meestal beide varianten. Vlakbij, aan de overkant van de straat, ligt de katholieke begraafplaats Pangalta, die u tegelijkertijd kunt bezoeken. Bij mooi weer kunt u vanaf Taksim in ongeveer 35–45 minuten lopen: de route loopt omhoog via de Halaskargazi-straat, langs de Armeense kerk Surb Astvatsatsin en daalt af naar Feriköy — een van de meest sfeervolle wandelingen door het oude Pera.

Tips voor reizigers

De beste tijd voor een bezoek is de lente (april–mei), wanneer de seringen en blauweregen bloeien, en de herfst (september–oktober) met zacht, goudkleurig licht. In de zomer is het in Şişli warm en druk, maar onder de cipressen is het altijd koeler; in de winter is de begraafplaats open, maar de paden kunnen na regen glad zijn. Reken op 60–90 minuten voor de wandeling, en als u geïnteresseerd bent in grafschriften en monumentstijlen, dan zelfs twee uur.

Kleed u respectvol: lange broek of rok, bedekte schouders. Dit is geen religieuze vereiste, maar een regel van fatsoen voor een nog in gebruik zijnde begraafplaats. Fotograferen mag en moet, maar vermijd het fotograferen van families die bij de graven zijn gekomen, en klim niet op de sokkels voor een goed perspectief – veel monumenten uit de 19e eeuw zijn kwetsbaar. De openingstijden kunnen veranderen; kijk voor uw bezoek op de website van de Feriköy Protestant Cemetery Initiative of bel een van de consulaten-generaal die deel uitmaken van het bestuur (Duitsland, Groot-Brittannië, de VS, Nederland, Zweden, Hongarije, Zwitserland) — het voorzitterschap wisselt jaarlijks.

Combineer uw wandeling met een bezoek aan nabijgelegen bezienswaardigheden: de katholieke begraafplaats Pangalta aan de overkant van de straat, de wijk Feriköy met zijn antiekwinkels en de vlooienmarkt op zondag, en Boğaziçi met de voormalige bierbrouwerij-loft en restaurants. U kunt in 40 minuten te voet naar Taksim lopen — de route loopt via de Halaskargazi-straat, een van de meest sfeervolle verkeersaders van het oude Pera. Voor de Russischsprekende toerist die moe is van de rumoerige bazaars en drukbezochte moskeeën, is de protestantse begraafplaats Feriköy een zeldzame kans om die 'andere' Turkije te ervaren: kosmopolitisch, Levantijns, meertalig, waar Europeanen en Ottomanen eeuwenlang onder één hemel samenleefden en waar de herinnering aan dit samenleven nog steeds te lezen is op de oude marmeren grafstenen.